Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Sosyal Risk Tabanlı Müdahale Önceliklendirme Modelinin Geliştirilmesi
Uysal Şahin Ö. (Yürütücü), Kocaman E., Gedikli E., Kaplan A.
TÜSEB A Grubu Acil AR-GE Projesi, 2026 - 2027
- Proje Türü: TÜSEB A Grubu Acil AR-GE Projesi
- Başlama Tarihi: Kasım 2026
- Bitiş Tarihi: Kasım 2027
Proje Özeti
Sağlığın sosyal belirleyicileri (SSB), bireylerin sağlık sonuçları ve sağlık eşitsizlikleri üzerinde güçlü bir belirleyici rol üstlenmektedir. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2025 küresel raporu, sağlığın büyük bölümünün tıbbi olmayan kök nedenler tarafından şekillendirildiğini doğrulamıştır. Ancak Türkiye'de birinci basamak sağlık hizmetlerinde bireylerin sosyal risk profillerini sistematik, standardize ve kanıta dayalı biçimde değerlendiren bir araç bulunmamaktadır. Mevcut klinik iş süreçlerinde gelir düzeyi, istihdam durumu, barınma koşulları ve sosyal destek ağları gibi sosyal belirleyicilere ilişkin veriler yapılandırılmış formatta toplanmamakta; dolayısıyla bu verilere dayalı bir müdahale önceliklendirmesi yapılamamaktadır. Bu proje, bu yapısal boşluğu gidermeye yönelik olarak birinci basamak sağlık hizmetlerinde uygulanabilir, ölçeklenebilir ve politika yapımına temel oluşturabilecek analitik bir Sosyal Risk Tabanlı Müdahale Önceliklendirme Modeli geliştirmeyi amaçlamaktadır. Projenin özgün değeri, SSB taraması ile çok kriterli karar verme yöntemlerini birleştiren, birey düzeyinde kompozit sosyal risk skoru üreten ve risk segmentasyonuna dayalı müdahale önceliklendirmesi sağlayan bütüncül bir karar destek çerçevesi sunmasında yatmaktadır. Türkiye birinci basamak sağlık hizmetleri bağlamında SSB'nin Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ile ağırlıklandırılması ve Hiyerarşik Puanlama Modeli temelinde bireysel risk skorlamasına dönüştürülmesi, uluslararası literatürde de yok denecek kadar az olan bir metodolojik entegrasyonu temsil etmektedir. Proje, yalnızca sosyal ihtiyaçların tanımlanmasıyla sınırlı kalmayıp, kriterlerin göreli önemine dayalı müdahale önceliklendirmesi yapabilme kapasitesiyle "taramadan eyleme" geçiş sürecini yapılandırmaktadır. Metodolojik olarak proje, çok aşamalı karma yöntem tasarımına dayanmaktadır. İlk aşamada PRISMA 2020 rehberine uygun sistematik literatür taramasıyla SSB kriter havuzu oluşturulacak; ardından Çanakkale ilindeki 65 Aile Sağlığı Merkezinden maksimum çeşitlilik örneklemesiyle seçilen en az 30 katılımcıyla fenomenolojik desende yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilecek ve veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenecektir. İkinci aşamada, doğrulanmış kriterler AHP yöntemiyle beş farklı disiplinden en az 8 uzmanın katılımıyla ağırlıklandırılacak ve birey bazlı kompozit risk skoru üreten algoritma geliştirilecektir. Üçüncü aşamada, iki turlu Delphi tekniğiyle 15 kıdemli uzmanın katılımıyla risk segmentlerine özgü müdahale önceliklendirme matrisi ve karar kuralları seti tasarlanacaktır. Son aşamada senaryo ve duyarlılık analizleriyle modelin analitik doğrulaması gerçekleştirilecek, operasyonel rehber ve politika öneri dokümanları hazırlanacaktır. Proje; sağlık yönetimi, çok kriterli karar verme, nitel araştırma ve sağlık politikası alanlarında tamamlayıcı uzmanlıklara sahip dört araştırmacıdan oluşan disiplinlerarası bir ekip tarafından on iki aylık sürede yürütülecektir. Yedi ana iş paketi ve on yedi alt iş paketi birbirini besleyen ardışık bir yapıda planlanmış olup her biri için somut başarı ölçütleri, detaylı risk analizleri ve yapılandırılmış risk yönetim planları tanımlanmıştır. Çanakkale İl Sağlık Müdürlüğü'nün resmi saha desteği güvence altına alınmıştır. Proje tamamlandığında birinci basamakta kısıtlı kaynakların en yüksek sosyal risk taşıyan bireylere kanıta dayalı biçimde yönlendirilmesi sağlanarak sağlık harcamalarında verimlilik artışına ve sağlık eşitsizliklerinin azaltılmasına katkıda bulunulacaktır. Çıktılar arasında uluslararası hakemli dergi makaleleri, Sağlık Bakanlığı düzeyinde kullanılabilecek politika öneri dokümanı ve Türkiye genelindeki ASM'lere uyarlanabilir nitelikte bir karar destek altyapısı yer almaktadır. Proje, On İkinci Kalkınma Planı'nın kanıta dayalı sağlık hizmeti sunumu, birinci basamağın güçlendirilmesi ve sağlık eşitsizliklerinin azaltılması hedefleriyle doğrudan örtüşmektedir.