Sosyoekonomik ve Dijital Belirleyicilere Dayalı Bağımlılık Risk ve Müdahale Modelinin Geliştirilmesi
Uysal Şahin Ö., Gedikli E., Beyazyüz M., Onar L. Ç., Kocaman E.(Yürütücü)
TÜSEB A Grubu Acil AR-GE Projesi, 2026 - 2027
- Proje Türü: TÜSEB A Grubu Acil AR-GE Projesi
- Başlama Tarihi: Kasım 2026
- Bitiş Tarihi: Kasım 2027
Proje Özeti
Bağımlılık, yalnızca bireysel davranışlarla açıklanamayacak ölçüde çok boyutlu bir halk sağlığı sorunu olup; sosyoekonomik koşullar, dijital maruziyet, çevresel faktörler ve hizmete erişim gibi yapısal belirleyiciler tarafından şekillenmektedir. Mevcut yaklaşımlar ağırlıklı olarak klinik tedavi süreçlerine odaklanmakta; buna karşın bağımlılık riskinin erken dönemde analitik olarak değerlendirilmesi, risk temelli müdahale önceliklendirmesi ve kaynak tahsisine yönelik sistematik karar destek araçları sınırlı kalmaktadır. Bu proje, bağımlılık riskini sosyoekonomik ve dijital belirleyiciler temelinde çok boyutlu olarak değerlendiren, birey bazlı risk skoru üreten ve risk düzeyine göre müdahale önceliklendirmesi yapan analitik bir karar destek modeli (KIRIM) geliştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, çok aşamalı karma yöntem tasarımına dayanmaktadır. İlk aşamada, PRISMA protokolüne uygun sistematik literatür taraması ile bağımlılık riskini etkileyen belirleyiciler tanımlanacak; ardından Tekirdağ ilinde AMATEM, YEDAM ve Yeşilay birimlerinde görev yapan 15 uzmanla yürütülecek yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla bu belirleyiciler saha gerçekliği açısından doğrulanacaktır. İkinci aşamada, elde edilen kriter seti Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılarak ağırlıklandırılacak ve bu ağırlıklar temelinde Hiyerarşik Puanlama Modeli yaklaşımıyla birey bazlı kompozit risk skoru üreten bir algoritma geliştirilecektir. Üçüncü aşamada, risk skorlarına dayalı olarak bireyler düşük, orta ve yüksek risk gruplarına ayrılacak; her bir grup için önleyici, psikososyal, klinik ve toplum temelli müdahaleleri içeren müdahale önceliklendirme matrisi ve karar kuralları oluşturulacaktır. Son aşamada ise model, senaryo ve duyarlılık analizleri ile test edilerek analitik geçerliliği değerlendirilecek ve elde edilen bulgular sağlık profesyonelleri ve politika yapıcılar için uygulanabilir bir karar destek çerçevesine dönüştürülecektir. Proje sonucunda geliştirilecek model, bağımlılık riskinin erken dönemde belirlenmesine, yüksek risk gruplarına yönelik hedefli müdahalelerin planlanmasına ve sağlık sisteminde kaynakların daha etkin kullanılmasına katkı sağlayacaktır. Bu yönüyle proje, bağımlılık alanında literatürde ağırlıklı olarak tanımlayıcı düzeyde kalan yaklaşımları aşarak, veri temelli, analitik ve uygulanabilir bir karar destek sistemi geliştirmeyi hedeflemektedir.