Cerrah Mes'ud Hulasa (dil özellikleri-metin- dizin)
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Zafer Önler
Tezin Onay Tarihi: 2009
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma, XV. Yüzyıla ait bir tıp metni olan Cerr?h Mes'ud'un Hul?sa Fi't-Tıbb adlı eserini konu almaktadır. Farklı kütüphanelerde altı farklı nüshasını tespit ettiğimiz yazmanın, çalışmamıza konu olan nüshası Kütahya İl Halk Kütüphanesi Vahit Paşa koleksiyonuna 805 numara ile kayıtlıdır. Eser 58 varak olup harekeli nesih ile yazılmıştır. Sağlık alanı gibi geniş bir alanı kapsadığı için söz varlığı bakımından zengindir. Bitki adları, hastalık adları, organ adları, ilaç yapımında kullanılan pek çok madde adı, mevsimler ve bünye üzerindeki etkilerine yönelik teorik sözcüklerle beraber geniş bir terminolojiye sahiptir. Döneminin söz varlığı ve dil özellikleri açısından Türk Dili araştırmacıları için malzeme oluşturmaktadır. Teorik tıbba yönelik bilgiler içermesi, cerrahî müdahalelere örnekler sunması açısından tıp tarih araştırmaları için de önemli bir kaynaktır. Birçok yünüyle ilgi çeken eser üzerine yaptığımız çalışmanın amacı; alanla ilgilenen tüm araştırmacılara söz varlığı ve dil özelliklerini ortaya koyarak yardımcı olmaya çalışmaktır.Çalışmamız dil özellikleri, metin ve dizin olmak üzere üç bölümden oluşmuştur. İlk bölüm; XIV. ve XV. yüzyıllarda yazılmış tercüme ve telif eserler ve bu eserler üzerine yapılmış çalışmaların tanıtılmasıyla başlamıştır. Dönem eserlerinin tanıtılmasının ardından çalışmamıza konu olan CerrÀh Mes'ud ve eseri; konusu, nüshaları ve eserle ilgili yapılan diğer çalışmalar itibariyle ayrıntılı olarak incelenmiştir.Dil incelemesi; günümüz dil özelliklerine göre metinde görülen farklılıklar esasına dayanmaktadır. Dil özellikleri yazım, ses bilgisi ve biçim başlıkları altında incelenmiştir. Yazım kısmında, metindeki ünlü ve ünsüzlerin yazımları örneklerle tespit edilmeye çalışılmıştır.Ses bilgisi başlığı altında metinde tespit edilen ses olayları, ses değişmeleri ve ünlü uyumları incelenmiştir. Ses olayları ve ses değişimleri Türkiye Türkçesindeki farklılıklarına göre incelenmiştir.Yapı bölümünde Türkiye Türkçesinden farklı olan yapılar üzerinde durulmuş, fonetik olarak farklılık gösterenler örneklenmeye çalışılmıştır.Metin kısmında eserin transkripsiyonlu çevirisi yapılmıştır.Dizin kısmında metinde geçen bütün sözcükler, madde başı olarak alınmış ve metindeki kullanımları bağlamında anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Dizin, toplam 1784 madde başı sözcük içerir. Her anlam için geçtiği yer ve satır numaraları kaydedilmiştir. Her sözcüğün kökeni tespit edilmeye çalışılmış ve kısaltmalarla yanlarına belirtilmiştir. Metnimizde anlamı bulunamadığı için kökenleri belirtilmeyen sözcükler dışında 958 Türkçe, 515 Arapça, 198 Farsça, 19 Grekçe, 1 Latince ve 2 Grekçeden Farsçaya, 1 Grekçeden Arapçaya geçmiş sözcük tespit edilmiştir ve tam bir gramatikal dizin oluşturulmaya çalışılmıştır.