Osmanlı İktisat Tarihi Çalışmalarında Kuramsal Yaklaşımlar ve Tahlilleri

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Ömer Karaoğlu

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Tarih yazımı modern bir olgu olmamakla birlikte iktisat başta olmak üzere sosyal bilimlerin disiplinler halinde keskin sınırlarla birbirinden ayrılarak kendi araştırma nesnesi üzerine yoğunlaşmasından itibaren genelde tarih yazımı, özelde ise iktisat tarihi yazımının yöntem ve söylem değişikliğinin izini sürmek mümkündür. Özü gereği felsefi bir ruhu bünyesinde barındıran tarih yazımı kadim dönemlerde bir tür teolojik ve metafiziksel tona sahip olmuştur. Aydınlanma dönemi ile yaşanan kırılma neticesindeyse tarihi olayları ve olguları sistematik bir düşünme biçimi çerçevesinde, tarih yazımında kullanılan kavramlar, yöntemler ve yaklaşımların anlam bagajlarını dikkate alarak değerlendirmenin gerekliliği doğmuştur. Tez boyunca iktisat tarihi yazımından kastedilen ve bu doğrultuda tartışılan 19. yüzyıl sonrasında söz konusu kırılmanın tecrübesiyle ortaya konan, höristik bir tarih yazımıdır. Kıta Avrupası ve Anglo-Sakson düşünce gelenekleri temelinde ortaya konan kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde Osmanlı iktisat tarihi yazımının tartışıldığı tezde temel tartışma konusu post-modern dönemde hakikat sonrası ruhun, tarihsel gerçeklik ve höristik arasındaki bağı sorgulatan bir retoriğin kuramsal bir zeminde tarih yazımını şekillendirme meselesidir. Anglo-Sakson gelenek temelinde tümdengelimci bir yöntem ile ortaya konan kuramsal yaklaşımlar tarih yazımını empirist, pragmatist, pozitivist, işlevselci ve evrim merkezli yaklaşım üzerinden şekillendirmiştir. Buna karşın Kıta Avrupacı gelenek temelinde tümevarımcı bir yöntem ortaya koyan kuramsal yaklaşımların tarih yazımı üzerine etkisiyse idealizm, eleştirel teori, yapısalcılık, hermenötik ve ideoloji merkezli yaklaşım etrafında şekillenmiştir. Söz konusu bu iki ana düşünce geleneği çerçevesinde, Marksist tarih yazımı, Alman tarihçi okulu ve Annales okulu Kıta Avrupası düşünce geleneğinin kuramsal yaklaşımları çerçevesinde Osmanlı iktisat tarihi yazımını besleyen bir yönü ifade ederken, buna alternatif olarak Anglo-Sakson tarih yazımı diğer geleneğin tarih yazımında somut bir örnekliği olmuştur. Tez kapsamında her bir tarih yazımının, bağlı bulunduğu düşünce geleneği ve bu gelenekten beslenen kuramsal yaklaşımlarla ilişkisi kurulmuş olup, müstakil biçimde Osmanlı iktisat tarihi yazımına özgün yaklaşımların imkanı da örneklikleriyle birlikte tartışılmıştır. Tüm bu tartışmalar neticesinde gelinen noktada, Osmanlı iktisat tarihi yazımının özgünlüğünün retorik söylem, bir tür endüstriyel tonu bünyesinde barındıran kültürel hegemonya ve dispozitif üzerine bir farkındalıkla son derece ilişkili olduğu görülmüştür. Osmanlı iktisat tarihi yazımında bahsi geçen özgünlüğü yakalamak ise yerleşik tarım/konar göçer toplum ayrımını, devlet kurumunun mahiyetinin Osmanlı’nın kurulduğu coğrafyada karşılığını ve devletin iktisadi hayata müdahalesini meşrulaştıran hukuki zeminde şer’i/örfi hukukun ayrı ayrı rolünü yukarıda ifade edilen bir tür kültürel hegemonyadan beslenen retorik söylem ve dispozitif inşasına yer vermeden ele almaktan geçmektedir.