BİST Şirketlerinin Stratejik Maliyet Bilgilerini Elde Etme Düzeylerinin Tespitine Yönelik Bir Araştırma
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sakarya Üniversitesi, İşletme Enstitüsü, İşletme/Muhasebe ve Finansman, Türkiye
Tez Danışmanı: Doç.Dr. Nevran Karaca
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışmanın temel amacı, işletmelerin kullandıkları stratejik maliyet
yönetimi yaklaşımlarının, bilgi kalite boyutlarını kullanma durumlarının,
maliyet bilgilerini sağlama düzeylerinin ve maliyet yönetiminden
beklentilerinin, maliyet yönetimi ile elde edilmesi beklenen bilgiler
üzerindeki etkisini ölçmektir. Çalışma bu amaç doğrultusunda dört bölüm olarak
tasarlanmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde; bilginin nitelikleri ve bilgi
kalitesi, ikinci bölümünde; maliyet yönetimi ve stratejik maliyet yönetimi
konuları hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde, stratejik maliyet
yönetimi ve bilgi kalitesi ile ilgili ulusal ve uluslararası akademik
çalışmalar sunularak çalışma metodolojisi açıklanmıştır. Çalışmanın son
bölümünde ise, SPSS 29.0 programı kullanılarak verilerin analizi yapılmıştır.
Çalışmada veri toplama aracı olarak anket
yöntemi kullanılmıştır. Çalışma kapsamını 2019-2020 yıllarında hisseleri Borsa
İstanbul’da işlem gören işletmeler oluşturmaktadır. Bu kapsamda 216 işletmeye
anket uygulanmıştır. Elde edilen verilerin güvenilirlik analizi Cronbach
Alpha yöntemiyle hesaplanmıştır. Çalışmanın betimleyici istatistikleri için;
frekans analizi, istatistiksel analizleri içinde; parametrik testlerden
bağımsız örneklemler t-testi, tek yönlü varyans analizi, post-hoc analizi-tukey
testi; parametrik olmayan testlerden ise ki-kare bağımsızlık testi kullanılmıştır.
Araştırma modelini test etmek amacıyla çoklu regresyon analizi yapılarak
hipotezlerin sonuçları verilmiştir.
Araştırmanın sonucunda işletmelerin geleneksel maliyet yönetimi
sistemlerinden en çok normal maliyetleme yöntemini (%80,1), stratejik maliyet
yönetimi yaklaşımlarından ise kaizen maliyetleme yaklaşımını (%56,9) kullandığı
ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte araştırmaya katılan işletmelerin stratejik
maliyet yönetimi yaklaşımlarını kullanmasının önündeki en önemli engellerin;
faaliyet tabanlı maliyetleme ve kazien maliyetleme yaklaşımı için, üst
yönetimin destek vermemesi; hedef maliyetleme ve kalite maliyetleme yaklaşımı
için, işletmenin mamul/hizmet yapısına uygun olmaması; tam zamanında üretim
ortamında maliyetleme yaklaşımı için, personelin bilgi düzeyinin yetersizliği
ve mamul/hizmet yaşam dönemi maliyetleme yaklaşımı için ise, yöntemler hakkında
bilgi eksikliği olduğu tespit edilmiştir.
Araştırmaya katılan işletmelerde finansal durum tablosu ile döneme ait
kâr veya zarar ve diğer kapsamlı gelir tablosunun karar alma aşamasında en çok
yararlanılan tablolar olduğu; üst düzey yönetime maliyetler ile ilgili
genellikle aylık bilgi verildiği; işletmelerin maliyetleri direkt ve endirekt
olarak ayırabilme özelliğinin daha fazla olduğu; işletmelerin ürün ve faaliyet
düzeyinde maliyet bilgilerini daha fazla elde ettiği; işletmelerin kullandıkları
maliyet yönetim sistemi/yaklaşımı ile faaliyetlerin maliyet sapmalarını ve
direkt işçilik ücret/süre sapmalarını diğer üretim maliyeti sapmalarına nazaran
daha yüksek düzeyde hesaplayabildiği; işletmelerin maliyet liderliği
stratejisini uygulama düzeylerinin daha yüksek olduğu; bilgi yönetim
süreçlerinin işletmeler açısından genel olarak ‘önemli’ kabul edildiği;
işletmelerin etkin bir maliyet yönetimi ile karlılığın artırılmasını en önemli
etken olarak gördüğü ve işletmelerin kullandıkları maliyet sistemi/yaklaşımı
ile bilgi kalite boyutlarından olumlu yönde faydalandığı tespit edilmiştir. Ayrıca,
işletmelerde maliyet yönetimi ile elde edilmesi beklenen en önemli bilgi
‘bütçelerin hazırlanması’ ile ilgili olurken, işletmelerin kullandığı maliyet
yönetimi ile en yüksek düzeyde sağladığı bilgi ise ‘maliyetlerin kontrolü’
konusunda olmuştur.