Yalakdere Fayının (KB Türkiye) Morfotektonik Segmentasyonu ve Yükselme Geçmişi: χ Analizi ve Akarsu Profili Ters Çözümleme Sonuçları
Türkiye Jeoloji Bülteni, cilt.69, sa.3, ss.303-322, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 69 Sayı: 3
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.25288/tjb.1956532
- Dergi Adı: Türkiye Jeoloji Bülteni
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.303-322
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Kuzeybatı Anadolu, farklı doğrultulara, tektonik rejimlere ve kayma hızlarına sahip aktif fay segmentlerinden oluşmaktadır. Bu çalışmada, İzmit Körfezi’nin güneyinde yer alan sağ yanal doğrultu atımlı bir fay olan Yalakdere Fayının tektoniğin topoğrafya üzerindeki etkisi ve çok ölçekli morfometrik bir yaklaşım kullanılarak araştırılmıştır. Dağ önü morfolojisi indisleri (Smf, Vf), havza ölçekli indisler (AF, Bs, HI, HC), kanal diklik indisi (ksn) ve drenaj bölümü stabilitesi (χ) analizleri, yükselmenin mekânsal ve zamansal değişkenliğini sınırlandırarak, akarsu boyu profil ters çözüm modellemeleriyle birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, fayın güneybatı ve kuzeydoğu segmentleri arasında belirgin morfotektonik farklılıkların bulunduğunu ortaya koymaktadır. Akarsu boyu profil ters çözüm sonuçları, yükselme oranlarının Kuvaterner boyunca zamansal değişimler gösterdiğini ve maksimum yükselmenin Erken Pleyistosen döneminde gerçekleştiğini göstermektedir. Bulgular, Yalakdere Fayı’nın morfotektonik evriminin fay segmentasyonu, litolojik değişkenlik ve diferansiyel yükselme tarafından kontrol edildiğini ortaya koymaktadır. Sonuçlar ayrıca, bölgenin evriminde baskın kontrolün iklim değişkenliğinden ziyade tektonik kuvvetlerden kaynaklandığını göstermektedir.
Northwestern Anatolia contains many active fault segments with different strikes, tectonic regimes and slip rates. In this study, the tectonic control on topography along the Yalakdere Fault, a right-lateral strike-slip fault located south of the Gulf of İzmit, is investigated using a multi-scale morphometric approach. Mountain front morphology (Smf, Vf), basin-scale indices (AF, Bs, HI, HC), channel steepness (ksn), and drainage divide stability (χ) analyses are integrated with river profile inversion modeling to constrain the spatial and temporal variability of uplift. Results reveal significant morphotectonic contrasts between the southwestern and northeastern segments of the fault. River profile inversion results show that uplift rates have varied throughout the Pleistocene, with peak uplift occurring during the Early Pleistocene. These findings demonstrate that the morphotectonic evolution of the Yalakdere Fault is controlled by fault segmentation, lithological variability and differential uplift. The results further indicate that tectonic forcing, rather than climatic variability, represents the dominant control on landscape evolution.