Ebü'l-Bekâ el-Kefevî, 17. yüzyıl Osmanlı toplumunda müderrislik, müftülük ve kadılık görevlerinde bulunmuş, yaşadığı döneme damgasını vuran meşhur âlimlerden biridir. Babası da âlim olan Kefevî, eserlerinde İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında bilgiler veren müdakkik ve yetkin bir şahsiyettir. Özellikle Tuhfetü'ş-şâhân’da fıkıhtan kelâma, tasavvuftan ahlâka, astronomiden tefsire kadar pek çok ilimde tartışma konusu olan meselelere değinmiştir. Daha da önemlisi, eserin önemli bir kısmında 'mesele' adlı başlıklar altında birçok güncel fıkhî meselenin hükmünü açıklamış, bir bakıma 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun dinî, kültürel ve sosyal hayatını, örf ve âdetleri resmetmiştir. Tuhfetü'ş-şâhân bu yönüyle bir fetva kitabını andırmaktadır. Bu araştırmada da Kefevî’nin İslâmî finans ve sermaye edinme yöntemleri hakkındaki bazı görüşleri incelenmiş; para vakıfları, muâmele-i şer'iyye, bazı fâsid akitler, haram akitler ve alışverişte helal ve haramlarla ilgili fetvaları açıklanmıştır. Araştırma, Osmanlı devletinin büyük ekonomik kriz yaşadığı bir dönemde kadılık yapması nedeniyle halkın bizzat içinde ve ticarî işlerine son derece vakıf olan bir âlimin fetvalarını incelediği için önemlidir. Zira bilindiği üzere her kriz kendi fırsatçılarını doğurur. 17. yüzyıl Osmanlı toplumunda da krizi fırsat bilerek halkı aldatmaya çalışan, stokçuluk yapan, faiz ve benzeri şüpheli işlemlere başvuran insanlar türemiştir. Devletin ve halkın içine düştüğü ekonomik buhranı lehine çevirmeye çalışan, karşılıklı ticarî ilişkilerde İslâm'ın izin vermediği finans ve sermaye edinme yöntemlerine başvuran yeni fırsatçılar ortaya çıkmıştır. Muhtemelen bu sâikten hareketle Kefevî, alışverişe dair hükümleri bütüncül ve fıkıh sistematiği üzerine incelemek yerine o dönemdeki insanların ticarî faaliyetleriyle ilgili güncel meselelere yer vermiş, başka bir ifadeyle 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun ticârî işlemlerine özgü çeşitli teknik konuların hükmünü açıklamıştır. Ayrıca Kefevî, yaşadığı çağın şartlarını göz önünde bulundurarak bazı konularda maslahata binaen ve haksızlığı önlemek için Hanefî mezhebinin genel görüşünün dışına çıkmış, bazı meselelerde de fâsid şartı giderip alışverişleri geçerli ve helal kılacak çıkış yolları üretmiştir. Böylece ticarî işlemlerin İslâm hukukunun sınırları içerisinde sürdürülebilirliğini sağlamıştır. Özellikle para vakıflarında yapılan işlemlerle ilgili literatürde benzerine pek rastlamadığımız ve bu konuda yazılan eserlerde yer almayan özgün bir görüş ortaya koymuştur. Araştırma, bu denli muhakkik bir âlimin görüşlerini incelemesi nedeniyle de önem arz etmektedir. Zira Osmanlı ekonomisine ve ticarî faaliyetlerine dair çeşitli akademik çalışmalar yapılsa da sırf ticarî sapmalara odaklanan ve çözüm yollarının ön planda olduğu yeterli sayıda araştırmanın mevcut olmadığı fark edilmiştir. Yine araştırmada sadece Kefevî’nin görüşlerinin ortaya çıkarılmasıyla yetinilmemiş, onların, müntesibi olduğu Hanefî mezhebinin genel görüşlerine uygunluğu da tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunun yanı sıra araştırma Kefevî'nin fıkıhçılığı hakkındaki Türkçe ilk akademik çalışmalardan biridir. Daha önce Tuhfetü'ş-şâhân'la ilgili bir değerlendirme çalışması yapılsa da burada eserin genel özellikleri açıklanmış, muhteva analizi yapılmadığı gibi Kefevî'nin görüşleri tespit ve tahlil edilmemiştir. Araştırmanın temel kaynağı Kefevî'nin Tuhfetü'ş-şâhân adlı eseridir. Çalışma boyunca eserin Osmanlı arşivlerinde bulunan matbu ve yazma nüshalarının yanı sıra İslâm iktisadı ve finansıyla ilgili klasik ve modern kaynaklardan da yararlanılmıştır. Araştırmada önce Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıldaki ekonomik durumuyla ilgili bilgi verilmiştir. Sonrasında Kefevî'nin görüşleri çerçevesinde Osmanlı halkının o dönemdeki alışveriş kültürü, bazı finans ve sermaye edinme yöntemleri üzerinden açıklanmıştır.
Abū al-Baqā al-Kafawī is one of the famous scholars who served as a muderris, mufti and qadi in the 17th century Ottoman society and left his mark on his time. Al-Kafawī, whose father was also a scholar, is a scholarly and competent figure who provides information in various fields of Islamic sciences in his works. Especially in Tuhfetü'ş-şāhān, he touches upon issues that are the subject of debate in many sciences from fiqh to kalām, from mysticism to ethics, from astronomy to exegesis. More importantly, in a significant part of the work, he explained the rulings of many current jurisprudential issues under the headings of ‘issues’, and in a way, he portrayed the religious, cultural and social life, customs and traditions of the 17th century Ottoman society. In this respect, Tuhfetü'ş-şāhān resembles a fatwa book. In this study, some of Kafawī's views on Islamic finance and methods of acquiring capital are analysed, and his fatwas on money foundations, mu'amala-i shar'iyya, some fāsid contracts, haram contracts, and halal and haram in shopping are explained. The research is important, because it analyses the fatwas of a scholar who was very familiar with the commercial affairs of the people due to his position as a qadi at a time when the Ottoman state was experiencing a great economic crisis. As it is known, every crisis gives birth to its own opportunists. In the 17th century Ottoman society, people who took advantage of the crisis to deceive the public, engage in hoarding, and resort to interest and similar dubious transactions emerged. New opportunists emerged who tried to turn the economic crisis in which the state and the people fell into in their favour and resorted to methods of finance and capital acquisition that were not permitted by Islam in mutual commercial relations. Probably based on this motive, Kafawī, instead of analysing the rulings on shopping in a holistic and fiqh systematic way, included current issues related to the commercial activities of the people of that period, in other words, he explained the rulings of various technical issues specific to the commercial transactions of the 17th-century Ottoman society. In addition, considering the conditions of his time, al-Kafawī deviated from the general opinion of the Hanafī madhhab on some issues for the sake of the good and to prevent injustice, and in some issues, he produced ways out to eliminate the fāsid condition and make the transactions valid and halal. Thus, he ensured the sustainability of commercial transactions within the boundaries of Islamic law. In particular, he put forward an original view on the transactions carried out in money foundations, which we have not come across in the literature and which is not included in the works written on this subject. This study is also crucial because it analyses the views of such a learned scholar. Although there are various academic studies on the Ottoman economy and commercial activities, it has been noticed that there are not enough studies focusing only on commercial deviations and solutions. Again, in this research, not only al-Kafawī's views were revealed, but also their conformity with the general views of the Hanafi madhhab, to which he belonged, was tried to be determined. In addition, this research is one of the first academic studies on al-Kafawī's jurisprudence in Turkish. Although some studies on Tuhfetü'ş-şāhān have been carried out before, they explained the general features of the work, did not analyse its content, and did not identify and analyse al-Kafawī's views. The main source of the research is al-Kafawī's Tuhfetü'ş-şāhān. In addition to the printed and manuscript copies of the work in the Ottoman archives, classical and modern sources on Islamic economics and finance were also used throughout the research. Firstly, information about the economic situation of the Ottoman Empire in the 17th century will be given. Then, within the framework of al-Kafawī's views, the shopping culture of the Ottoman people at that time, some financial and capital acquisition methods will be explained.
