Research Information System
9. Uluslararası Türklerin Dünyası Sosyal Bilimler Sempozyumu, Baku, Azerbaijan, 10 - 11 October 2025, pp.6-28, (Full Text)
Çağatay Türkçesi XV. yüzyılın sonlarından XX. yüzyıl başlarına kadar Türkistan coğrafyasında bulunan bütün Türk boylarının ortak yazı ve edebiyat dili olarak kullandığı tarihî Türk lehçesidir.
Çağatay Türkçesi metinlerini okurken araştırmacıları zorlayabilecek birtakım özellikler bulunmaktadır. Bunların önceden tespit edilmesi okuma, çevriyazı ve anlamlandırma açısından büyük önem arz etmektedir. Bu güçlükleri temelde 5 grupta toplamak mümkündür: 1. Yazımdaki sapmalardan kaynaklı güçlükler. 2. Ses değişimleri sonucu oluşan güçlükler. 3. Yalancı eş değerlik kaynaklı güçlükler, 4. Ağızlara has unsurlardan kaynaklı güçlükler. 5. Metin dışı unsurlar.
Çağatay Türkçesi metinlerinde Türkçe ve yabancı asıllı kelimelerin yazımında görülen yazım tutarsızlıkları, bunun yanı sıra hem Türkçe hem yabancı asıllı kelimelerdeki başta dudak ünsüzlerinde olmak üzere çeşitli ses değişimleri sonucu oluşan güçlükler okuma ve anlamayı oldukça zorlu bir süreç hâline getirmektedir. Çağatay Türkçesinde bazı kelimelerin ve eklerin anlam ve işlevlerinde süreç içerisinde değişiklikler olabilmekte, bu da diğer tarihî ve çağdaş lehçelere göre bir eş değerlik sorunu oluşturabilmektedir. Çağatay Türkçesindeki kelimelerin ve eklerin aktarımı yapılacak lehçedeki karşılıkları doğru tespit edilmeli, ses yapısı aynı veya benzer kelime ve eklerin anlam ve işlevlerinin de aynı veya benzer olacağı ön kabulünden uzak durulmalıdır. Metinlerde zaman zaman yazıldığı Türk unsurunun ağızlarına göre farklılaşan kelime, ek ve yapılarla da karşılaşılmaktadır. Bunlar bazen okuma ve anlamayı güçleştirebilmektedir. Bunu önlemenin yolu o kelime, ek ve yapıların çağdaş lehçelerdeki karşılıklarını aramak, ağız sözlüklerine başvurmaktır. Son olarak metnin aslında olmayıp süsleme vb. nedenlerle metne eklenen işaretler bazen kelime karışıklıklarına ve okuma güçlüklerine neden olabilmektedir. Bu zorlukları en aza indirebilmek için çevriyazıdan önce ön okuma/inceleme yapmak faydalı olabilir.
Anahtar kelimeler: Çağatay Türkçesi, Çevriyazı, Okuma Güçlükleri.