Osmanlının Son Döneminde Mekke’de Arapça Yürütülen Eğitim-Öğretim Faaliyetleri (Harem-i Şerif Örneği)


Creative Commons License

Yılmaz M.

SADAB 6th International Online Conference On Social Researches And Behavioral Sciences, 3 - 04 Ekim 2020, ss.116-138

  • Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
  • Sayfa Sayıları: ss.116-138

Özet

Öz:

İslâm dinini doğru anlaşılması belirli seviyede Arap dilini öğrenmeyi gerektirmektedir. Zira Arap dili, Allah kelâmının, Hz. Peygamber’in, sahabenin, tabiînin ve genel anlamda İslâm literatürünün de dilidir. Asr-ı saadetten bu yana Oku ümmetinin mensupları ilme önem vermişler ve Arapça kaleme aldıkları çalışmalarla dünya medeniyetinin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. 

İslâm dininin doğuşundan Osmanlı dönemine kadar eğitim-öğretim faaliyetleri temelde cami ve ketâtîb adıyla bilinen sıbyan mekteplerinde/yerel medreselerde sürdürülmüştür. Camilerde kurulan ders halkalarında uzman hocalar tarafından özelde ilim talebelerine, genelde ise halka yönelik tefsir, tefsir usûlü, tecvit, hadis, hadis usûlü, tevhit, fıkıh, fıkıh usûlü, nahiv, edebiyat, belâgat, siyer, İslâm tarihi gibi uzmanlık gerektiren dersler verilmiştir. Küçük yaştaki çocukların eğitimlerini geliştirmek amacıyla Hz. Ömer tarafından sistemleştirilen ketâtîbde ise daha çok Kur’ân-ı Kerîm, okuma-yazma, hesap yapma, hafızlık ve imlâ gibi dersler okutulmuştur.

Mekke kenti İslâm tarihi boyunca önemli ilim merkezlerinden biri olagelmiş ve Osmanlı hâkimiyetinin sonuna kadar bu özelliğini korumuştur. Medine-i Münevvere gibi Mekke kenti de Haremeyn sebebiyle Osmanlılar tarafından pozitif ayrımcılığa tabi tutulmuş ve devlet kanalıyla maddî olarak desteklenmiştir. Kuşkusuz bu durum Mekke’de ilmî faaliyetlerin ivme kazanmasında etkilidir. 

Mekke’de Arapça eğitim-öğretim faaliyetleri yürüten kurumlar Harem-i Şerîf ders halkaları, resmî olmayan medreseler ve resmî okullardır. Ancak bu araştırma, ilgili dönemde Harem-i Şerîf ders halkalarıyla sınırlıdır. Buna göre ulaşılabildiği ölçüde Harem-i Şerîf ders halkalarında eğitim-öğretim faaliyetleri, ders programları, hocaların atanması, denetlenmesi, sınıflandırması, öğrencilerle ilgili hususlar, ders müfredatları, kitaplar ve takip edilen metotlar incelenecektir.

Anahtar Kelimeler: Harem-i Şerif, Eğitim-öğretim, Hocalar, Öğrenciler, Dersler

Abstract:

Correct understanding of the religion of Islam requires learning the Arabic language at a certain level. This is because Arabic is the language of the word of Allah, the Holy Prophet, his Companions, the subjects, and the Islamic literature in general. Since the era of bliss, the members of the Read ummah have attached importance to science and contributed to the development of world civilization with the works they wrote in Arabic. 

From the birth of the religion of Islam to the Ottoman period, educational activities were carried out in primary schools/local madrasas known as ketâtîb. Specialized lessons such as tafsir, tafsir methodology, tajweed, hadith, hadith methodology, tawheh, fiqh, fiqh methodology, al naw, literature, rhetoric, al seerah, and Islamic history that required expertise were taught by expert teachers in the lecture circles established in mosques, specifically aimed at science students, and for the general public. On the other hand, in ketâtîb, which were systematized by Khalifa Umar to improve the education of young children, mostly courses such as the Quran, reading-writing, calculating, memorization, and spelling were taught.

The city of Mecca had been one of the important centers of science throughout the history of Islam and maintained this feature until the end of the Ottoman rule. Like al Madina al Munawara, the city of Mecca was subjected to positive discrimination by the Ottomans due to Haramain and was financially supported by the state. Undoubtedly, this situation was effective in the acceleration of scientific activities in Mecca. 

The institutions that carried out Arabic education and training activities in Mecca were al-Ḥaram al-S̲h̲arīf lecture rings, unofficial madrasas and official schools. However, this research is limited to al-Ḥaram al-S̲h̲arīf lecture rings in the relevant period. Accordingly, educational activities, syllabus, appointment, supervision and categorization of instructors, issues related to students, course curricula, books, and methods followed will be examined in al-Ḥaram al-S̲h̲arīf lecture rings as much as the sources available allow.

Key words: al-Ḥaram al-S̲h̲arīf, Education, Instructors, Students, Lessons