Akademik Veri Yönetim Sistemi
DEĞİŞEN TOPLUM, DÖNÜŞEN AİLE, KÖZLEME ARİF OLGUN,AK MUAMMER, Editör, Çizgi Kitabevi Yayınları, İstanbul, ss.9-25, 2026
Özet Bu makale, aile grubu ile sosyal bir kurum olarak aile kurumu arasın daki ilişkiselliği, eleştirel realist sosyal bilim metodolojisi çerçevesinde me ta-teorik bir düzlemde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aile çalışmalarında hâkim olan yaklaşımlar, çoğunlukla aileyi ya gündelik pratikler ve öznel deneyimler üzerinden mikro düzeyde ya da hukukî, politik ve ideolojik düzenlemeler bağlamında makro düzeyde ele almakta; bu durum aile pra tikleri ile kurumsal yapılar arasındaki ilişkisel ve nedensel süreçlerin yete rince açıklanamamasına yol açmaktadır. Bu çalışma, söz konusu ikiliği aş mak üzere aileyi, bir yandan gündelik etkileşimlerin ve anlamlandırma süreçlerinin gerçekleştiği aile grubu, diğer yandan çoklu toplumsal kurum larla eklemlenmiş normatif bir düzenleme alanı olarak aile kurumu ayrımı üzerinden kavramsallaştırmaktadır. Eleştirel realist ontoloji ve Archer (1995)’ın morfogenetik yaklaşımın dan hareketle makale, aile grubu içindeki gündelik pratikleri, yapısal koşul ların basit bir yansıması olarak değil; zamansal olarak farklılaşmış sonuçlar üreten süreçler olarak ele almaktadır. Bu bağlamda aile pratikleri, bir yan dan kurumsal düzenlemelerin ve normatif beklentilerin sürekliliğini sağla yan morfostatik etkiler üretirken, diğer yandan düşünümsel faillik aracılı ğıyla bu koşulların dönüştürülmesine imkân tanıyan morfogenetik potan siyeller de barındırmaktadır. Çalışma, kesişimselliği kimlik-merkezli yakla şımların ötesine taşıyarak, aile kurumunun hukuk, din, ekonomi, eğitim ve siyaset gibi toplumsal kurumlarla kurduğu ilişkiler üzerinden kurum merkezli bir kesişimsellik anlayışı önermektedir. Abdüksiyon ve retrodüksiyon akıl yürütme stratejilerine dayanan bu meta-teorik çerçeve, aile grubu içindeki faillerin düşünümsel süreçleri aracı lığıyla aile kurumunun nasıl yeniden üretildiğini ve dönüştürüldüğünü analiz etmeyi mümkün kılmaktadır. Bu yönüyle makale, eleştirel realist yapı–fail tartışmalarına, kesişimsellik literatürüne ve aile çalışmalarına ku ramsal ve metodolojik bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Abstract This article examines the relationship between the family group and the family as a social institution at a meta-theoretical level, within the fra mework of critical realist social science methodology. The dominant appro aches in family studies tend to examine the family either at the micro level, through everyday practices and subjective experiences, or at the macro le vel, in the context of legal, political, and ideological regulations. This situa tion leads to an insufficient explanation of the relational and causal proces ses between family practices and institutional structures. To overcome this duality, this study conceptualizes the family through a distinction between, on the one hand, the family group where everyday interactions and meaning making processes occur, and on the other hand, the family institution as a normative regulatory field articulated with multiple social institutions. Drawing on critical realist ontology and Archer’s (1995) morphogenetic approach, the article treats everyday practices within the family group not as a simple reflection of structural conditions, but as processes producing temporally differentiated outcomes. In this context, family practices produ ce morphostatic effects that ensure the continuity of institutional regulations and normative expectations, while also containing morphogenetic potenti als that enable the transformation of these conditions through reflexive agency. Moving beyond identity-centered approaches to intersectionality, the study proposes an institution-centered understanding of intersectiona lity, examining how the family institution intersects with social institutions such as law, religion, economy, education, and politics. This meta-theoretical framework, based on abduction and retroduction as reasoning strategies, makes it possible to analyze how the family institu tion is reproduced and transformed through the reflexive processes of agents within the family group. In this respect, the article aims to contribute theoretically and methodologically to critical realist structure–agency deba tes, intersectionality literature, and family studies.