Soviet Surveillance Apparatus on German Expeditions in Turkestan and Its Effect on Great Terror

Creative Commons License

Teğin E.

Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, cilt.8, sa.18, ss.1321-1340, 2026 (TRDizin)

Özet

Çalışma Sovyet Türkistan’ında farklı zamanlarda gerçekleştirilen Alman keşif seferleri ile Sovyet gözetim mekanizmaları arasındaki kesişimi inceleyerek bu etkileşimlerin Büyük Terör sürecinde Türkistanlı aydınlara ve liderlere yönelik repressiya uygulamalarının biçimlenmesindeki rolünü ele almaktadır. Temelde Alman Dışişleri Arşivi belgelerinden (Politisches Archiv des Auswärtigen Amts) elde edilen belgelere ve Sovyet sorgu tutanaklarının karşılaştırılmasına dayanan araştırma, Sovyet otoritelerinin bölgedeki Alman diplomatik, akademik ve ticari faaliyetlerine ilk başta neden izin verdiğini sonradan ise potansiyel tehditler olarak nasıl yorumladığını ve bunun güvenlik şüpheciliğini nasıl tetikleyerek kitlesel tutuklamaları beslediğini ele almaktadır. Olayların 1920’ler ve 1930’lardaki değişen Sovyet ideolojisi ve Alman-Sovyet ilişkileri çerçevesinde ele alınması, Büyük Terör’ü yalnızca merkezden yönlendirilen bir şiddet hareketi olarak görmenin ötesine geçmeyi sağlamaktadır. Feyzullah Hocayev ve Turar Rıskulov vakaları üzerinden, Sovyet güvenlik aygıtının ’beşinci kol’ komplosu suçlamasını nasıl eyleme dökülebilir kanıta dönüştürdüğü çözümlenmektedir. Türkistanlı aydınların çoğu zaman kültürel ve eğitim amaçlarıyla başlangıçta Rapallo Antlaşması kapsamında Sovyet yetkililerin bizzat kolaylaştırdığı ve hatta teşvik ettiği Alman akademisi ve kurumlarıyla kurduğu ilişkilerin 1933’te Hitler’in iktidara gelmesinin ardından casusluk ve karşı-devrimci faaliyetler suçlamalarının temeli hâline getirildiği vurgulanmaktadır. Bu bakımdan çalışma repressiya uygulamalarını daha geniş jeopolitik gerginlikler içerisinde konumlandırarak Büyük Terör tartışmalarına dış etkinin Sovyet kurumları tarafından gerekçelendirilmesinde nasıl araç hâline getirildiğinin uluslararası dinamiklerle iç içe geçişini ortaya koymaktadır.