Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın İʿrâbü’l-Kur’ân Adlı Eserinde Hamza Kıraatiyle İlişkili Eleştiriler
Tefsir Araştırmaları Dergisi, cilt.10, sa.2, ss.613-639, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 10 Sayı: 2
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.31121/tader.1957574
- Dergi Adı: Tefsir Araştırmaları Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), TR DİZİN (ULAKBİM), Academic Search Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.613-639
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Erken dönem kıraat değerlendirmelerinde rivayetle aktarılan kıraat ihtilaflarının nahiv, sarf, i‘râb ve fonetik ölçütler karşısında nasıl konumlandırıldığı, kıraat-nahiv ilişkisi bakımından temel bir problem alanı oluşturmaktadır. Özellikle Hamza b. Habîb (ö. 156/773) kıraatiyle ilişkili bazı okuyuşların eleştirel ifadelerle değerlendirilmesi, bu eleştirilerin rivayetin sübûtuna mı yoksa dilsel uygunluk tartışmasına mı yöneldiği sorusunu gündeme getirmektedir. Bu çalışma, Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın (ö. 338/950) İʿrâbü’l-Kur’ân’ında Hamza kıraatiyle ilişkili eleştirileri tespit etmeyi, söz konusu eleştirilerin gerekçelerini belirlemeyi ve müellifin rivayet otoritesi ile nahiv otoritesi arasında nasıl bir konum aldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, Nehhâs’ın eserlerinden yalnızca İʿrâbü’l-Kur’ân ile sınırlandırılmış, doğrudan Hamza’ya yöneltilen tenkitlerin yanında Hamza’nın dâhil olduğu Kûfe kıraat çevresine dair değerlendirmeler ve müellifin önceki âlimlerden aktardığı itirazlar da incelemeye dâhil edilmiştir. Metin merkezli analiz yönteminin benimsendiği çalışmada örnekler, eleştiri lafızlarına göre değil, teknik mahiyetlerine uygun biçimde usûlî ve ferşî kıraat farklılıkları şeklinde tasnif edilmiştir. Bulgular, Nehhâs’ın “zayıf”, “uzak”, “câiz değildir”, “muhâl” ve “lahn” gibi nitelemelerinin çoğu durumda rivayetin sıhhatini reddetmekten ziyade okuyuşun nahiv, sarf, i‘râb veya fonetik ölçütler bakımından problemli görülmesine işaret ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Hamza kıraati örneği üzerinden, sahih veya sonraki literatürde mütevâtir kabul edilen bazı okuyuşların erken dönemde nahiv otoritesi karşısında tartışmaya konu edilebildiğini ve bu tartışmaların hicrî sekizinci asırda belirginleşen mütevâtirlik anlayışından farklı bir ilmî zeminde gerçekleştiğini ortaya koymaktadır.
In early evaluations of qirāʾāt, the question of how transmitted variant readings were positioned in relation to grammatical, morphological, syntactic, and phonetic criteria constitutes a fundamental problem in terms of the relationship between qirāʾāt and Arabic grammar. In particular, the fact that certain readings associated with the recitation of Hamza b. Habīb (d. 156/773) were assessed through critical expressions raises the question of whether these criticisms were directed at the authenticity of transmission or at the linguistic acceptability of the readings. This study aims to identify the criticisms related to the recitation of Hamza in Abū Jaʿfar al-Nahhās’s (d. 338/950) Iʿrāb al-Qurʾān, to determine the grounds on which these criticisms are based, and to reveal how the author positions himself between the authority of transmission and the authority of grammar. The research is limited to Iʿrāb al-Qurʾān among al-Nahhās’s works. In addition to the criticisms directed explicitly at Hamza, evaluations concerning the Kūfan circle of recitation to which Hamza belonged, as well as objections transmitted by the author from earlier scholars, are also included in the analysis. Adopting a text-centered analytical method, the study classifies the examples not according to the wording of criticism, but according to their technical nature as uṣūlī and farshī qirāʾāt differences. The findings indicate that al-Nahhās’s descriptions such as “weak,” “remote,” “impermissible,” “impossible,” and “laḥn” mostly do not signify a rejection of the authenticity of transmission; rather, they point to the fact that the reading was considered problematic in terms of grammatical, morphological, syntactic, or phonetic criteria. Consequently, through the example of Ḥamza’s recitation, the study demonstrates that certain readings regarded as sound, or accepted as mutawātir in later literature, could be subjected to debate in the early period in light of grammatical authority, and that these debates took place on a scholarly ground different from the conception of tawātur that became more clearly established in the eighth Islamic century.