"Ressam Hoca Ali Rıza ve Çanakkale Kumkale’de Bir Çeşme: Moldovanlı Ali Paşa Çeşmesi"


Sarıdikmen G.

Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, cilt.27, ss.297-334, 2019 (Hakemli Üniversite Dergisi)

  • Cilt numarası: 27 Konu: 27
  • Basım Tarihi: 2019
  • Dergi Adı: Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı
  • Sayfa Sayıları: ss.297-334

Özet

Ressam Hoca Ali Rıza ve Çanakkale Kumkale’de Bir Çeşme: Moldovanlı Ali Paşa Çeşmesi

Özet

Üsküdarlı Ali Rıza olarak da anılan ressam Hoca Ali Rıza, belgelemeci tavırla çok sayıda mimarlık eserini resimlerine aktarmıştır. Asker ressamlardan olan sanatçı, yaşadığı dönemde, anıtsal mimarlık örneği olarak camiler, türbeler, köprüler, çeşmeler, sebiller, evler, köşkler, konaklar gibi dini ve sivil mimarlık örneklerini karakalem, suluboya ya da yağlıboya resimleriyle belgelemiştir. Ankara’da Milli Kütüphane Tablo Koleksiyonu’nda yer alan resimleri arasında, Çanakkale peyzajları da vardır. Bu resimlerinden biri, “Kumkale Ali Paşa Çeşmesi” adıyla kayıtlıdır. Kağıt üzerine karakalem ve suluboya ile yaptığı resimde, abidevi bir meydan çeşmesini betimlemiş ve Osmanlıca el yazısıyla Kumkale’de Moldovanlı Ali Paşa’nın inşa ettirdiği harapça bir çeşme açıklamasını resme yazmıştır. Bu açıklamadan, çeşmenin Kumkale’de olduğu ve Moldovanlı Ali Paşa’nın yaptırdığı anlaşılır. Moldovanlı Ali Paşa, III. Mustafa dönemi Osmanlı sadrazamlarındandır. Mayıs 1770’te Seddülbahir muhafızlığı ile Çanakkale Boğazı seraskerliğine tayin edilmiştir. Çanakkale’deki görevi nedeniyle Seddülbahir ve Kumkale’de de bulunmuş olması, Hoca Ali Rıza’nın resminde görülen çeşmeyi inşa ettirmiş olabileceği görüşünü kuvvetlendirir. Resimdeki çeşme, çokgen planlı, hazneli ve kurşun kaplı çatılı anıtsal bir meydan çeşmesidir. Tasarım ve süsleme olarak 18. yüzyıl çeşmelerine uygundur. Resmin sağında, kubbeli bir yapı daha dikkati çeker ve burası, günümüzde askeri alan olarak kullanılan Kumkale Kalesi’nin güneyindeki hamam olmalıdır. Bu alanda günümüzde iki hamam olmasına karşılık, resimdeki çeşmeden hiçbir iz yoktur. Kumkale Kalesi ve çevresindeki evler, 1915’teki bombardıman ve saldırılarda harap edilmiştir. Muhtemelen resimdeki çeşme de bu süreçte ya da sonrasında yok olmuştur. Sanatçı, aynı koleksiyondaki Çanakkale Çınarlık’tan bir köşk görünümünü aktardığı bir resme 1318 [1902] tarihini yazdığından bu tarihte Çanakkale’ye gelmiş olmalı ve Kumkale’yi de ziyaret ederek, buradaki çeşme ve çevresi ile bir başka resminde de Kumkale’deki bazı evleri resmetmiştir. Moldovanlı Ali Paşa’nın İstanbul Üsküdar’da günümüze ulaşmayan bir çeşmesinin olduğu bilinir. Ali Paşa’nın Kumkale’de de bir çeşme yaptırmış olduğu ve Hoca Ali Rıza’nın 1900 başlarında Çanakkale Kumkale’yi ziyaretinde burayı görmüş olabileceği ve çeşmeyi de hemen orada hızlıca resme aktararak belgelediği anlaşılır. Bu açıdan resimleri, Çanakkale ve eski Kumkale için görsel belgeler olarak değerlendirmek mümkündür. Anahtar kelimeler: Hoca Ali Rıza, Türk resmi, Çanakkale, Kumkale Kalesi, Moldovanlı/Moldovancı Ali Paşa, çeşme

Painter Hoca Ali Rıza and a Fountain in Kumkale: Moldovanlı Ali Pasha Fountain Abstract Hoca Ali Rıza, also known as Üsküdarlı Ali Rıza, has transferred many architectural works to his paintings in a documentary manner. The artist, who was a military painter, documented samples of religious and civil architecture such as mosques, tombs, bridges, fountains, fountains, houses, kiosks, mansions as examples of monumental architecture by using charcoal, watercolor or oil paintings. There are several Çanakkale landscapes among the paintings in the National Library Painting Collection in Ankara. One of these paintings is recorded as “Kumkale Ali Pasha Fountain”. In his painting with charcoal and watercolor on paper, he depicted a monumental fountain and wrote in Ottoman Turkish script a description of a dilapidated fountain that built by Moldovanlı Ali Pasha in Kumkale. From this statement, it is understood that the fountain was in Kumkale and that it was built by Moldovanlı Ali Pasha. Ali Pasha, is one of the Ottoman grand viziers during Mustafa III. period. In May 1770, he was appointed as the governor of Seddülbahir and seraskerat of the Dardanelles Strait. The fact that he had been in Seddülbahir and Kumkale due to his duty in Çanakkale strengthens the view that he may have built the fountain illustrated in Hoca Ali Rıza’s painting. The fountain pictured is a monumental square fountain with a polygonal plan, a chamber and a lead-covered roof. It is suitable for 18th century fountains as design and decoration. To the right of the picture is a domed building, which must be the bathhouse to the south of the Kumkale Castle, which is now used as a military site. Although there are two baths in this area today, there is no trace of the fountain in the picture. Kumkale Castle and the surrounding houses were destroyed during the bombings and attacks of 1915. Probably the fountain in the painting was destroyed during or after this period. The artist must have come to Çanakkale on this date since he wrote 1318 [1902] on a painting in which he portrays the appearance of a mansion from Çınarlık Çanakkale in the same collection and visited Kumkale, where he painted the fountain and its environs and some other Kumkale houses in another painting. It is known that Moldovanlı Ali Pasha has another fountain that has not survived in Üsküdar, Istanbul. It is understood that Ali Pasha had also built a fountain in Kumkale and that Hoca Ali Rıza might have seen this place during his visit to Kumkale Çanakkale in the early 1900’s and documented the fountain immediately by transferring it to the painting. In this respect, it is possible to evaluate the paintings as visual documents for Çanakkale and old Kumkale. Key words: Hoca Ali Rıza, Turkish Painting, Çanakkale, Kumkale Castle, Moldovanlı/ Moldovancı Ali Pasha, fountain