Çağatay Türkçesi Metinlerinde "-DI + şahıs eki + erse" Yapısı ve İşlevleri


Creative Commons License

EKER Ü.

Kilitbahir, cilt.15, ss.37-80, 2019 (Hakemli Üniversite Dergisi)

  • Cilt numarası: 15 Konu: 15
  • Basım Tarihi: 2019
  • Dergi Adı: Kilitbahir
  • Sayfa Sayıları: ss.37-80

Özet

Türk dilinde genel olarak görülen geçmiş zamanın şartını karşılayan "-DI + şahıs eki + érse" 
yapısı Eski Türkçe döneminden başlayarak zarf-fiil işlevini de üstlenmiştir. Yapının kullanımı, Eski 
Türkçe döneminde seyrek olup Karahanlı Türkçesi döneminde yoğunluk kazanmış, Harezm Türkçesi 
döneminde zirve noktaya ulaşmıştır. Zarf-fiil işlevi Harezm Türkçesindeki kadar olmasa da Çağatay 
Türkçesinde de devam etmiş ancak Çağatay Türkçesinin ardılı Modern Özbek Türkçesinde yerini başka 
ek ve yapılara bırakmıştır.
"-sA" şart ekinin zarf-fiil işlevi üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada ise "-sA" 
ekinin "-DI + şahıs eki + érse" şekli ele alınacak, bu şeklin Çağatay Türkçesindeki işlevleri ortaya 
konulacaktır.
Anahtar Kelimeler. Türk Dili, Çağatay Türkçesi, Zarf-Fiil Eki, "-sA" Eki, "-DI + Şahıs Eki 
+ érse" Yapısı.

 

"-DI + personal ending + érse" structure that corresponds to past tense clause in Turkish has 
functioned as verbal adverb as from Old Turkish period. Use of related structure was rare in Old Turkish 
Period; it gained intensity in Karakhanid Turkish and hit the top in Khorezmian Turkic Language. 
Verbal adverb function continued in Chagatai Turkish, to a lesser extent Khorezmian Turkic Language. 
However, it gave place to other suffix and structures in Modern Uzbek Turkish sequent of Chagatai 
Turkish.
There have been conducted many studies on verbal adverb function of"-sA" conjunctive suffix. 
"-DI + personal ending + érse" type of "-sA" suffix was analyzed in this study. Functions of this type in 
Chagatai Turkish were reviewed as well.
Keywords. Turkish Language, Chagatai Turkish, Verbal Adverb Suffix, "-sA" Suffix, 
Structure of "-DI + Personal Ending + érse".