SPİNOZA VE ALFRED NORTH WHİTEHEAD'DA TANRI VE EVREN İLİŞKİSİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÖKHAN YILDIRIM
Danışman: Fatih Özgökman
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Geçmişten günümüze Tanrı ve O'nun evrenle olan ilişkisinin birçok farklı filozof tarafından ele alındığı anlaşılır. Bu konuya dair düşünüp eserler üreten filozoflardan birinin de Baruh Spinoza olduğu bilinir. Onun Tanrı anlayışına dair görüşler incelendiğinde ise Spinoza'nın çoğunlukla panteist veya pan-enteist olup olmadığına dair tartışmaların yapıldığı ortaya çıkar. Bizim açımızdan ise Spinoza'nın felsefesinde yapmış olduğu "Doğuran Doğa" (Natura Naturans) ve "Doğmuş Doğa" (Natura Naturata) sınıflandırması onun pan-enteist bir filozof olabileceğini gösterir. Çünkü bu sınıflandırmayla Spinoza'nın Tanrı ile mümkün varlıklar arasında bir ayrım gözettiği anlaşılabilmekte dolayısıyla onun Tanrı ile evreni bir ve özdeş görmediğine ulaşılabilmektedir. Öyle ki bu sınıflandırmanın bir benzeri pan-enteist filozof Alfred North Whitehead'ın felsefesinde Tanrı'nın "Asli Tabiatı" ve ikinci olarak "Oluşan Tabiatı" şeklinde görülebilir. Bu düşünceden hareketle ilk olarak çalışmamızda genel anlamda bilinen Tanrı tasavvurları ele alınmış ve panteizm ile panenteizm tasavvurları felsefe tarihi içerisinde incelenmiştir. Sonrasında sırayla Spinoza ve Whitehead'ın felsefi sistemleri üzerinden iki filozofun Tanrı ve evren ilişkilerine dair görüşleri açıklanmış ve tartışılmıştır. En sonunda Spinoza'nın felsefesinde Tanrı ve evren üzerine yaptığı ayrım nedeniyle onun da Whitehead gibi pan-enteist bir filozof olabileceği bu çalışmada kabul edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Baruch Spinoza, Alfred North Whitehead, Panteizm, Panenteizm, Tanrı ve Evren İlişkisi, İçkinlik ve Aşkınlık.