Bizans kiliselerinin mimari ikonografisinde Ambonlar ve Türkiye'deki Bizans Ambonları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İÇİM BENGİSU GÖKTÜRK YAKIN
Danışman: Ayşe Çaylak Türker
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bizans kiliselerinin nef bölümünde, bema alanı dışında yer alan veya genellikle solea adı verilen bir geçit ile buraya bağlanan ambonlar, kiliselerde dini ve sosyal işlevler için kullanılan bir kürsüdür. Ancak ambonların yalnızca bir vaaz kürsüsü olmadığı ve kiliseler içerisinde yaratılan liturjik sembolizme katkı sunduğu açıktır. Özellikle izleyicilerin algısında bu eserlerin önemli bir yere sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bizans kaynaklarında yer alan liturjik metinler içerisinde ambonların sembolizmi, en genel anlamda İsa'nın mezarından hareket ettirilen taş ve yeniden diriliş haberinin duyurulduğu yer olarak geçmektedir. Ambonlar için yapılan yorumlar aynı zamanda İncil'deki birtakım olayların gerçekleştiği kutsal mekânlardan olan Kutsal dağların önemli bir görüntüsünü de sunmaktadır. Bu konuyla bağlantılı olarak ambonlar için yapılmış başka bir yorum da onun Yakup'un merdivenini sembolize etmesidir. Dolayısıyla ambonlar kiliseler içerisinde İsa'nın yeniden dirilişinin duyurulduğu kutsal mezar taşı sembolizminin yanında Tanrısal mekân konumunda Tanrısal iletişimin gerçekleştiği yerler olarak önemli anlamlar kazanmaktadır. Çalışmamızda Türkiye'deki Erken ve Orta Bizans Dönemi'ne ait 155 ambon değerlendirmeye alınmıştır. Örnekler malzeme, form, kompozisyon özellikleri ile incelenerek ambon merdiven yan levhalarının kompozisyon düzeni için Peschlow tipolojisine ek olarak "Tip 2a" isimli yeni bir alt tip önerilmiştir. Çalışmamızda eserlerin üzerinde yer alan bezemelerin sembolik anlamları irdelenmiş ve bu örnekler tasvir- mimari ikonografi ilişkisi bağlamında değerlendirilmiştir. Ambonların, üzerinde yer alan bezemelerin ambonlar için yaratılan metaforik düşünceye uygun şekilde tasarlanmış olabileceği ve bezeme programında bu fikri alegorik şekilde yansıtan tasvirlerin uygulanmış olabileceği düşünülmektedir. Bu sembolizmin temelinde İsa'nın ölümünden sonra yeniden dirilişi ile sağlanan Hıristiyanlıktaki kurtuluş fikri ile ilişkili konuların vurgulandığı ve kutsal dağlardaki ışık ikonografisinin de bu tasvirlere yansıdığı anlaşılmıştır.