Osmanlı camilerinde çinili mihraplar (15.-18. yüzyıl)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DİLEK ÇAKIR
Danışman: Zekiye Uysal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Dini yapılarda iç mekanın en önemli elemanı olan mihraplar, cami, mescit ve namazgahlarda namaz sırasında dönülecek kıble yönünü gösteren hücreye denilmektedir. İslam mimarisinde mihrap ve mihrap duvarını süslemek bir gelenektir ve mihraplar, yapıldıkları dönem ve coğrafya dikkate alındığında malzeme, form, teknik ve süsleme özellikleri açısından farklılık göstermektedirler. Süsleme elemanı olarak kullanılan ve önemli bir geçmişe sahip olan çini bezemenin mihraplar üzerindeki uygulamaları oldukça eskiye dayanmakta, çinili mihraplarda farklı teknik, motif ve kompozisyonların kullanıldığı örnekler karşımıza çıkmaktadır. Araştırmamızda, "Osmanlı Camilerinde Çinili Mihraplar (15.-18. Yüzyıl)" başlığı altında, 15. yüzyıldan 18. yüzyıl sonuna kadar olan süreçte Osmanlı sınırları içinde yapılmış olan camiler incelenmiş ve 36 yapı üzerinde 48 mihrap tespit edilmiştir. Bu mihrapların büyük bölümü İstanbul'da olmakla birlikte, Bursa, Edirne, Kütahya, Diyarbakır, Konya, Isparta, Antalya, Suriye/Şam ve Mısır/Kahire'deki yapılarda da karşımıza çıkmaktadır. Mihraplarda görülen çinilerin büyük çoğunluğu İznik başta olmak üzere Kütahya ve Tekfur Sarayı atölyelerinde üretilmişlerdir. Aynı zamanda yerel üretimler de bulunmaktadır. Çinilerde, 16. yüzyıldan itibaren sadece sıraltı tekniğinin kullanıldığı görülmüştür ancak Erken Osmanlı Döneminde tek renk sırlı düz çiniler ve renkli sır tekniğinde çinilerin kullanıldığı mihrap örnekleri de bulunmaktadır. Çiniler, mihrapların tamamında ya da büyük bölümünün bezemesinde kullanıldığı gibi, sadece çevresinde veya bir bölümünde yer alacak şekilde de tasarlanmışlardır. Süslemelerde çoğunlukla bitkisel motifler kullanılmış, geometrik ve sembolik süslemeye de yer verildiği görülmüştür. Çalışmamızda, Osmanlı camilerinin mihraplarında görülen çinilerin, mihraplar üzerindeki yerleşim düzenleri, üretim yerleri, teknik, renk, motif ve kompozisyon özellikleri ele alınmıştır. Çini bezemenin hem mihraba hem de yapıya uygun olarak tasarlandığı tespit edilmiştir.