Mimari ve liturji bağlamında bizans kiliselerinde pastoforion
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYBÜKE ALEYNA SANDIKÇI
Danışman: Ayşe Çaylak Türker
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Prothesis ve diakonikon olarak ayrıca isimlendirilen pastoforion, Ökaristi esnasında kullanıldığı kabul edilen mimari birimlerdir. Pastoforion kelimesi, anlaşılan o ki Mısır-Hellenistik kültür ortamına ve dini mimarisine değin uzanır. Buradan Yahudi ve en sonunda Hristiyan dinin yapılarına aktarılmıştır. Apsis nişinin sağında diakonikon, ayinle ilgili metin koleksiyonlarının, kutsal veya değerli kapların depolandığı birimdir. Solda bulunan prothesis ise Ökaristi esnasında tüketilecek olan kutsal ekmek ile şarabın ayrı bir ritüel ile hazırlandığı yerdir. Prothesis ve diakonikonun, kutsal alan ve Bizans dini mimarisi tasarımında İkonaklazma sonrası yaygınlaştığı kabul edilmektedir. Öte yandan imparatorluğun ilk yüzyıllarında doğu kiliselerinde oldukça tercih edilen bir mimari şemanın parçası olmuşlardır. Ancak işlevler tartışmalıdır; vaftizhane ve martirion olarak kullanımları arkeolojik verilerle desteklenir. Anadolu'da doğu etkisiyle 5.yy'dan itibaren gelişmiş pastoforion örnekleri bilinmektedir. Fakat başkent Konstantinopolis'te ancak 10.yy ile birlikte kiliselerde pastoforionlara rastlanır. Bu olasılıkla liturjideki farklılıklarından kaynaklanır. Başkentte düzenlenen ayinler uzun bir müddet açık hava ayinleri şeklinde gelişmiştir. Açık hava ayinlerine katılan veya katılmayıp kilisede bekleyenlerin hediye sunması için kutsal alandan bağımsız fakat prothesis ile diakonikonun işlevlerini karşılayan skeuophylakion adında başka bir yapı tercih edilmiştir. Ancak bu yapı terk edilerek yerini pastoforionlara bırakmıştır. Bu Orta Bizans itibariyle değişen ayin sistemine paralel gelişmiştir. Küçük ölçekli kilise binalarının inşası ve ayinin bu ölçeklere sıkıştırılması pastoforionların gelişiminde önemli rol oynar. Liturjik yaşantıda meydana gelen gelişmeler hakkında edinilen bilgiler, Konstantinopolis ile çevresi ve Anadolu'da pastoforionları tespit edilmiş toplam 45 kilisenin incelenmesi sonrasında mimari ile birlikte değerlendirilmiştir. Böylece pastoforionların mimari ve liturjik ortamdaki yeri tespit edilmeye çalışılarak işlev ve tarih sorunlarına çözüm getirilmeye çalışılmıştır.